Hình dung phổ biến về suy dinh dưỡng là một đứa trẻ gầy gò. Nhưng theo cách hiểu của y học hiện nay, một người thừa cân vẫn có thể đang bị suy dinh dưỡng nếu khẩu phần thiếu sắt, kẽm, vitamin A hoặc các vi chất khác. Đây là lý do việc đánh giá không thể chỉ dựa vào vẻ ngoài hay con số trên cân.
Suy dinh dưỡng là gì?
Suy dinh dưỡng là tình trạng mất cân đối giữa nhu cầu và lượng chất dinh dưỡng cơ thể nhận được. World Health Organization chia thành 3 nhóm: thiếu dinh dưỡng, thiếu hoặc thừa vi chất, và thừa cân béo phì cùng các bệnh liên quan đến chế độ ăn. Trong tiếng Việt, cụm từ này thường chỉ nhóm đầu tiên, và bài viết này The New Gym cũng đi theo cách hiểu đó.
Khi thiếu năng lượng và đạm kéo dài, cơ thể buộc phải lấy từ khối cơ và mỡ dự trữ. Hệ quả là sức cơ giảm, miễn dịch suy yếu, vết thương lâu lành và các cơ quan hoạt động kém dần. Ở trẻ nhỏ, giai đoạn từ khi mang thai đến 2 tuổi là thời điểm nhạy cảm nhất vì đây là lúc não bộ và thể chất phát triển nhanh, nên thiếu hụt trong giai đoạn này có thể để lại ảnh hưởng lâu dài.
Các thể suy dinh dưỡng ở trẻ em
Đánh giá dựa trên việc so sánh chỉ số của trẻ với quần thể chuẩn theo tuổi và giới. Ngưỡng thường dùng là dưới âm 2 độ lệch chuẩn.
| Thể | Chỉ số bị ảnh hưởng | Ý nghĩa |
| Nhẹ cân | Cân nặng theo tuổi | Chỉ số tổng hợp, có thể do thấp còi hoặc gầy còm hoặc cả hai |
| Thấp còi | Chiều cao theo tuổi | Phản ánh thiếu dinh dưỡng kéo dài, đôi khi bắt đầu từ trong bụng mẹ |
| Gầy còm | Cân nặng theo chiều cao | Phản ánh sụt cân gần đây, thường sau đợt bệnh hoặc tiêu chảy kéo dài |
Ở mức nặng, y học còn phân theo hình thái lâm sàng gồm thể teo đét, thể phù và thể hỗn hợp. Điểm cần biết với phụ huynh là thể phù có thể gây nhầm lẫn: trẻ trông đầy đặn ở mặt nhưng tay chân teo nhỏ, và đây là thể nặng cần được điều trị tại bệnh viện. Nếu con bạn có biểu hiện phù ở mặt hoặc chân kèm chậm tăng cân, đừng chờ đợi mà hãy đưa trẻ đi khám.
Dấu hiệu nhận biết suy dinh dưỡng
Ở trẻ em
- Không tăng cân hoặc sụt cân trong nhiều tháng
- Chiều cao tăng chậm hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi
- Biếng ăn kéo dài, hay nôn trớ, tiêu chảy tái đi tái lại
- Ít vận động, hay quấy khóc hoặc ngược lại là lờ đờ, kém linh hoạt
- Tóc thưa dễ rụng, da khô, móng dễ gãy
- Hay ốm vặt, mỗi lần ốm thì lâu khỏi
Ở người lớn
- Sụt cân ngoài ý muốn, quần áo rộng dần
- Mệt mỏi, yếu sức, khó làm những việc trước đây làm được
- Khối cơ giảm rõ, đặc biệt ở cánh tay và đùi
- Vết thương lâu lành, dễ nhiễm trùng
- Hay thấy lạnh hơn người xung quanh
- Kém tập trung, thay đổi tâm trạng
Điều quan trọng nhất cần theo dõi là xu hướng chứ không phải một lần cân. Sụt cân ngoài ý muốn trong vài tháng ở người lớn tuổi là dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá, ngay cả khi cân nặng vẫn nằm trong khoảng bình thường.
Nguyên nhân suy dinh dưỡng
| Nhóm nguyên nhân | Trường hợp cụ thể |
| Khẩu phần không đủ | Bữa ăn nghèo về số lượng hoặc chất lượng, điều kiện kinh tế hạn chế |
| Hấp thu kém | Bệnh viêm ruột, bệnh celiac, sau phẫu thuật đường tiêu hóa, tiêu chảy kéo dài |
| Chán ăn do bệnh lý | Ung thư, bệnh gan mật, suy thận, bệnh phổi mạn tính, sau đợt bệnh nặng |
| Tăng nhu cầu | Thời kỳ mang thai, cho con bú, giai đoạn phục hồi sau chấn thương hoặc nhiễm trùng |
| Vấn đề răng miệng và nuốt | Mất răng, đau răng, khó nuốt sau đột quỵ |
| Sức khỏe tâm thần | Trầm cảm, sa sút trí tuệ, rối loạn ăn uống |
| Chăm sóc trẻ chưa phù hợp | Không bú mẹ trong 6 tháng đầu, ăn dặm quá sớm hoặc quá muộn |
Với trẻ nhỏ, có một nguyên nhân ít được nhắc: việc ép ăn kéo dài. Khi bữa ăn trở thành áp lực, nhiều trẻ hình thành phản ứng sợ hãi với thức ăn và càng ăn kém đi.
Tham khảo thêm: Người cao tuổi tập gym: chống cô đơn và sa sút trí nhớ
Ai có nguy cơ cao bị suy dinh dưỡng?
Nhóm cần theo dõi thường xuyên
| Nhóm | Vì sao |
| Trẻ dưới 5 tuổi, nhất là 6 đến 24 tháng | Nhu cầu dinh dưỡng cao, giai đoạn chuyển từ bú mẹ sang ăn dặm |
| Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân | Xuất phát điểm thấp, cần chăm sóc dinh dưỡng chặt chẽ |
| Người cao tuổi | Giảm cảm giác ngon miệng, vấn đề răng miệng, sống một mình hoặc ít người chăm sóc |
| Người mắc nhiều bệnh cùng lúc | Vừa tăng nhu cầu vừa giảm khả năng ăn uống |
| Người nằm viện dài ngày | Chán ăn, thay đổi khẩu vị, hạn chế vận động |
| Phụ nữ mang thai và cho con bú | Nhu cầu năng lượng và vi chất tăng |
| Người lạm dụng rượu | Rượu ảnh hưởng đến tiêu hóa, hấp thu và làm giảm cảm giác đói |
Người cao tuổi là nhóm dễ bị bỏ sót nhất. Tài liệu từ National Institute on Aging cho biết nhu cầu năng lượng giảm dần theo tuổi trong khi nhu cầu về đạm, canxi và một số vitamin lại không giảm, nên khẩu phần cần đậm đặc dinh dưỡng hơn thay vì đơn thuần ăn ít đi.
Dấu hiệu suy dinh dưỡng nào bạn cần phải đi khám ngay?
Đưa đi khám ngay
- Trẻ bỏ bú, li bì, không tỉnh táo
- Trẻ có phù ở mặt, mu bàn chân kèm chậm tăng cân
- Tiêu chảy hoặc nôn kéo dài kèm dấu hiệu mất nước
- Người lớn ngất, lú lẫn, khó thở tăng dần
Đặt lịch khám sớm
- Trẻ không tăng cân trong 2 đến 3 tháng liên tiếp
- Trẻ có đường biểu diễn tăng trưởng đi ngang hoặc đi xuống trên biểu đồ
- Người lớn sụt cân ngoài ý muốn kéo dài
- Biếng ăn kéo dài không rõ nguyên nhân
- Rụng tóc nhiều, kinh nguyệt không đều
Nếu việc ăn uống đang gắn với lo lắng, căng thẳng hoặc cảm giác mất kiểm soát, đó là vấn đề nên được hỗ trợ chuyên môn thay vì tự điều chỉnh.
Cách phòng ngừa suy dinh dưỡng ở mọi lứa tuổi
| Đối tượng | Việc nên làm |
| Trẻ sơ sinh | Bú mẹ sớm trong 1 giờ đầu, bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu |
| Trẻ từ 6 tháng | Ăn dặm đúng thời điểm, tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc hơn |
| Trẻ nhỏ | Theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ, tiêm chủng đầy đủ, không ép ăn |
| Người lớn | Ăn đa dạng nhóm thực phẩm, chia nhỏ bữa nếu ăn kém, dùng muối i-ốt |
| Người cao tuổi | Kiểm tra răng miệng định kỳ, ăn cùng người khác nếu có thể, ưu tiên món dễ nhai |
| Phụ nữ mang thai | Khám thai định kỳ, bổ sung sắt và acid folic theo chỉ định |
Hướng dẫn về cách xây dựng khẩu phần cân bằng được MedlinePlus mô tả với lưu ý rằng điều trị suy dinh dưỡng cần được cá nhân hóa theo nguyên nhân của từng người.
Vận động thể chất cũng có vai trò, dù nghe có vẻ ngược. Hoạt động vừa sức giúp kích thích cảm giác thèm ăn và quan trọng hơn là giúp giữ khối cơ, phần bị mất nhiều nhất khi cơ thể thiếu dinh dưỡng. Với người cao tuổi, các bài tập kháng lực nhẹ kết hợp khẩu phần đủ đạm là hướng được nhiều khuyến nghị nhắc đến. Nếu người thân của bạn đang trong tình trạng này, hãy hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp trước khi bắt đầu.
Tham khảo thêm: Top 5 phòng gym có hướng dẫn dành cho người mới tại TP.HCM
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ăn nhiều nhưng vẫn không tăng cân là bị gì?
Có thể do hấp thu kém, nhiễm ký sinh trùng đường ruột, dị ứng hoặc không dung nạp thực phẩm, hoặc một bệnh lý nền chưa được phát hiện. Cũng có trường hợp trẻ ăn nhiều về số lượng nhưng khẩu phần thiếu đạm và chất béo. Đây là tình huống cần bác sĩ nhi khoa đánh giá thay vì tự tăng lượng ăn.
Sữa công thức có thay thế được sữa mẹ không?
Sữa mẹ vẫn là lựa chọn được khuyến nghị trong 6 tháng đầu vì có kháng thể và thành phần phù hợp với trẻ. Sữa công thức là phương án khi mẹ không đủ sữa hoặc có lý do y tế, và nên được lựa chọn theo tư vấn của bác sĩ.
Suy dinh dưỡng có phục hồi hoàn toàn được không?
Tùy mức độ và thời điểm can thiệp. Với người lớn, khả năng phục hồi thường tốt khi nguyên nhân được xử lý. Với trẻ em, thể gầy còm có thể cải thiện nhanh, nhưng thấp còi kéo dài trong những năm đầu đời có thể để lại ảnh hưởng lâu dài lên chiều cao và phát triển.
Thực phẩm bổ sung có cần thiết không?
Chỉ khi có chỉ định. Ưu tiên vẫn là cải thiện bữa ăn thật. Việc tự bổ sung vitamin và khoáng chất liều cao có thể gây thừa vi chất, và một số loại tích lũy trong cơ thể có thể gây hại.
Kết luận
Suy dinh dưỡng không phải lúc nào cũng nhìn thấy được, và xu hướng thay đổi cân nặng theo thời gian có giá trị hơn một lần cân đơn lẻ. Khi nghi ngờ, việc cần làm là đưa đi khám để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự tăng khẩu phần.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nếu bạn là người mới và vẫn còn phân vân, The New Gym đang có chương trình 7 ngày tập miễn phí. Bạn có thể tự do trải nghiệm không gian tập luyện rộng rãi, hệ thống máy tập chuẩn quốc tế, tham gia các lớp tập nhóm miễn phí và sử dụng mọi tiện ích tại hệ thống The New Gym 24/7.
NHẬN 7 NGÀY TẬP MIỄN PHÍ NGAY
*Chỉ áp dụng cho khách hàng lần đầu tập luyện tại The New Gym
Về The New Gym
The New Gym là hệ thống phòng tập gym mở cửa 24/7, mang đến sự linh hoạt tối đa cho mọi học viên. Với mức phí chỉ 299.000đ/tháng, bạn có thể thoải mái rèn luyện tại 15 chi nhánh trên toàn quốc. The New Gym hướng đến triết lý “Gym cho mọi người”, tạo nên môi trường tập luyện thân thiện, thoải mái và phù hợp cho tất cả mọi người, từ người mới bắt đầu cho đến những ai đã tập luyện lâu năm.
📞 Hotline: 1900 63 69 20
📌 Facebook: facebook.com/thenewgymvietnam
💬 Zalo: zalo.me/4267108480570109866
