Rối loạn ăn uống là nhóm bệnh lý tâm thần, trong đó hành vi ăn uống và suy nghĩ về cân nặng bị rối loạn kéo dài, gây ảnh hưởng thật đến sức khỏe và sinh hoạt. Đây không phải thói quen xấu hay chuyện thiếu ý chí, nên không thể xử lý bằng cách tự nhủ ăn uống điều độ hơn.
The New Gym tổng hợp trong bài này 3 dạng rối loạn ăn uống thường gặp, các dấu hiệu nhận biết, số liệu mới nhất về khu vực Đông Nam Á, cùng hướng điều trị hiện nay. Phần cuối nói riêng về tập luyện, vì phòng tập là nơi dấu hiệu sớm hay xuất hiện nhưng dễ bị hiểu nhầm là chăm chỉ.
Rối loạn ăn uống là gì?
Rối loạn ăn uống (tiếng Anh: eating disorder) là bệnh lý tâm thần, đặc trưng bởi hành vi ăn uống thay đổi nghiêm trọng và kéo dài, kèm những suy nghĩ căng thẳng về thức ăn, cân nặng hoặc hình thể.
Bệnh khác với ăn uống thất thường thông thường ở 3 điểm: mức độ, thời gian kéo dài và hậu quả. Ăn quá nhiều trong một bữa tiệc không phải là bệnh. Rối loạn ăn uống là khi hành vi lặp lại, người trong cuộc cảm thấy mất kiểm soát, và điều đó bắt đầu làm hỏng sức khỏe, công việc hoặc các mối quan hệ.
Rối loạn ăn uống xuất hiện ở mọi độ tuổi, mọi giới tính và mọi vóc dáng. Không thể nhìn cân nặng để kết luận một người có mắc bệnh hay không.
Theo Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ, rối loạn ăn uống có thể đe dọa tính mạng, nhưng điều trị được, và phát hiện sớm làm tăng khả năng hồi phục hoàn toàn.
Các dạng rối loạn ăn uống thường gặp
| Dạng rối loạn | Đặc điểm chính | Điều dễ hiểu nhầm |
|---|---|---|
| Chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) | Hạn chế ăn uống nghiêm ngặt, sợ tăng cân dữ dội | Không phải lúc nào cũng gầy đến mức dễ nhận ra |
| Chứng cuồng ăn (bulimia nervosa) | Các đợt ăn mất kiểm soát, sau đó tìm cách bù trừ | Cân nặng thường bình thường nên khó phát hiện |
| Rối loạn ăn uống vô độ (binge eating disorder) | Ăn rất nhiều trong thời gian ngắn, không kèm hành vi bù trừ | Không chỉ gặp ở người thừa cân |
Ngoài 3 dạng trên còn có ARFID, pica và rối loạn nhai lại, được liệt kê đầy đủ trong tài liệu của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ. Nhiều trường hợp không khớp trọn vẹn với dạng nào, và điều đó không làm bệnh nhẹ đi.
Biểu hiện rối loạn ăn uống
Suy nghĩ và cảm xúc: bận tâm liên tục đến cân nặng hoặc lượng thức ăn, sợ tăng cân ở mức chi phối sinh hoạt, thấy tội lỗi sau khi ăn.
Hành vi ăn uống: đặt quy tắc cứng nhắc về thực phẩm, né tránh bữa ăn chung, ăn giấu, hoặc ăn rất nhiều trong thời gian ngắn kèm cảm giác không dừng lại được.
Sau bữa ăn: thường xuyên rời bàn ăn để vào nhà vệ sinh, hoặc tìm cách bù trừ bằng nhịn ăn và tập luyện.
Thể chất: mệt mỏi, chóng mặt, rụng tóc, da khô, rối loạn kinh nguyệt ở nữ, mòn men răng.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì. Đáng chú ý là khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, kéo dài nhiều tuần và làm người đó thu hẹp dần các hoạt động thường ngày.
Tỉ lệ rối loạn ăn uống ở Đông Nam Á
Nghiên cứu công bố năm 2025 trên The Lancet Public Health, sử dụng dữ liệu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu 2021 cho 10 nước ASEAN trong đó có Việt Nam, ước tính tỉ lệ rối loạn ăn uống năm 2021 là 0,2% ở nữ và 0,1% ở nam.
Con số này chỉ tính 2 dạng là chán ăn tâm thần và chứng cuồng ăn. Rối loạn ăn uống vô độ và ARFID không nằm trong ước tính, dù đây là những dạng phổ biến.
Nhóm tác giả cũng lưu ý rằng số liệu nhiều khả năng thấp hơn thực tế, do hiểu biết về sức khỏe tâm thần trong khu vực còn hạn chế và tình trạng bỏ sót chẩn đoán còn phổ biến.
Tỉ lệ ở nữ cao hơn nam khoảng 1,4 lần. Chênh lệch này không lớn như nhiều người vẫn nghĩ, nên rối loạn ăn uống không phải chuyện riêng của nữ giới.
Việt Nam chưa có điều tra dịch tễ riêng về nhóm bệnh này ở quy mô quốc gia.
Nguyên nhân gây rối loạn ăn uống
Nguyên nhân chính xác đến nay vẫn chưa rõ. Bệnh hình thành từ nhiều yếu tố kết hợp chứ không do một nguyên nhân duy nhất.
Nguy cơ cao hơn ở người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột từng mắc bệnh. Các yếu tố tâm lý thường gặp gồm lòng tự trọng thấp, xu hướng cầu toàn, trầm cảm và rối loạn lo âu.
Ăn kiêng khắt khe là yếu tố khởi phát được ghi nhận nhiều nhất. Cắt giảm mạnh và kéo dài có thể dẫn đến các đợt ăn mất kiểm soát về sau, tạo thành vòng lặp giữa hạn chế và mất kiểm soát.
Áp lực về ngoại hình từ mạng xã hội và môi trường xung quanh cũng được nhắc đến trong phần lớn nghiên cứu, đặc biệt với người trẻ.
Điều trị rối loạn ăn uống như thế nào?
Rối loạn ăn uống cần đội ngũ chuyên môn điều trị, thường gồm bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng, bác sĩ theo dõi thể chất và chuyên gia dinh dưỡng. Không có cách tự điều trị tại nhà.
Tâm lý trị liệu là nền tảng, giúp thay đổi những suy nghĩ và hành vi đang duy trì rối loạn. Với trẻ vị thành niên, liệu pháp có sự tham gia của gia đình cho kết quả tốt trong nhiều nghiên cứu.
Chăm sóc y tế và dinh dưỡng xử lý hậu quả thể chất và khôi phục việc ăn uống đủ. Trường hợp nặng có thể cần điều trị nội trú.
Thuốc chỉ do bác sĩ chỉ định. Hiện chưa có thuốc nào được FDA phê duyệt để điều trị triệu chứng của chán ăn tâm thần hoặc ARFID.
Kế hoạch giảm cân không nên đặt ra khi bệnh chưa được điều trị, vì chế độ ăn hạn chế có thể làm bệnh nặng thêm.
Tập luyện giúp giảm rối loạn ăn uống
Tập luyện trở thành một phần của bệnh khi mục đích tập chuyển từ khỏe mạnh sang bù trừ. Cảm giác phải đến phòng tập để trả giá cho một bữa ăn là một trong những lý do khiến người tập mất dần động lực, và cũng là dấu hiệu sớm cần chú ý.
Các biểu hiện khác gồm: tăng buổi tập sau một bữa ăn nhiều, bứt rứt rõ rệt khi phải nghỉ một buổi, vẫn tập khi đang ốm hoặc chấn thương, tính buổi tập theo lượng thức ăn đã ăn. Nhiều dấu hiệu trong số này trùng với tình trạng tập luyện quá sức, nên hai vấn đề thường xuất hiện cùng nhau.
Tập luyện không phải là cách điều trị rối loạn ăn uống. Bác sĩ có thể yêu cầu giảm khối lượng hoặc tạm ngưng tập ở một số giai đoạn, nên người đang điều trị cần hỏi ý kiến trước khi quay lại phòng tập.
Với người tập bình thường, 3 cách giữ mối quan hệ lành mạnh với việc tập: đặt mục tiêu theo hiệu suất thay vì cân nặng, chọn hình thức tập mình thấy dễ chịu để duy trì lâu dài, và xem ngày nghỉ là một phần của chương trình chứ không phải phần thưởng phải kiếm.
Ở The New Gym, hơn 11 lớp tập nhóm miễn phí và đội ngũ hỗ trợ sử dụng máy tập giúp Hội viên bắt đầu mà không cần đặt mục tiêu cân nặng nào.
Nếu bạn là người mới và vẫn còn phân vân, The New Gym đang có chương trình 7 ngày tập miễn phí.
NHẬN 7 NGÀY TẬP MIỄN PHÍ NGAY
*Chỉ áp dụng cho khách hàng lần đầu tập luyện tại The New Gym
FAQ Câu hỏi thường gặp
Rối loạn ăn uống tiếng Anh là gì?
Eating disorder. Các dạng thường gặp: anorexia nervosa (chán ăn tâm thần), bulimia nervosa (chứng cuồng ăn), binge eating disorder (rối loạn ăn uống vô độ), ARFID.
Các bài test rối loạn ăn uống trên mạng có chính xác không?
Chỉ có giá trị sàng lọc, không thay thế chẩn đoán. Nếu bài test khiến bạn lo lắng, đó đã là lý do đủ để nói chuyện với chuyên gia.
Ăn uống không điều độ có phải rối loạn ăn uống không?
Không nhất thiết. Ăn thất thường vì lịch làm việc là chuyện phổ biến. Ranh giới nằm ở chỗ hành vi có lặp lại, có kèm cảm giác mất kiểm soát, và có ảnh hưởng đến sức khỏe hay sinh hoạt hay không.
Rối loạn ăn uống có chữa khỏi được không?
Có. Quá trình thường kéo dài và có lúc tiến lúc lùi, nên phát hiện sớm và duy trì điều trị rất quan trọng.
Người thân nên làm gì khi nghi ngờ ai đó mắc bệnh?
Chọn lúc riêng tư, nói về điều bạn quan sát được thay vì bình luận về cân nặng của họ. Tránh ép ăn và tránh theo dõi bữa ăn. Việc cần làm là đồng hành để họ gặp được chuyên gia.
Khi nào cần đi khám?
Khi việc ăn uống chiếm phần lớn suy nghĩ trong ngày, khi có các đợt ăn mất kiểm soát hoặc hành vi bù trừ sau ăn, hoặc khi xuất hiện triệu chứng như chóng mặt, ngất, mất kinh nguyệt. Nơi bắt đầu có thể là bác sĩ đa khoa, bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Kết luận
Rối loạn ăn uống là bệnh lý tâm thần, không phải biểu hiện của sự thiếu kỷ luật, và xảy ra ở mọi vóc dáng lẫn mọi giới tính. Bệnh điều trị được khi phát hiện sớm. Nếu bạn nhận ra vài dấu hiệu trong bài ở chính mình hoặc người thân, bước tiếp theo là đặt lịch khám với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng để được đánh giá đúng.
Về The New Gym
The New Gym là hệ thống phòng tập gym mở cửa 24/7, mang đến sự linh hoạt tối đa cho mọi học viên. Với mức phí chỉ 299.000đ/tháng, bạn có thể thoải mái rèn luyện tại 15 chi nhánh trên toàn quốc. The New Gym hướng đến triết lý “Gym cho mọi người”, tạo nên môi trường tập luyện thân thiện, thoải mái và phù hợp cho tất cả mọi người, từ người mới bắt đầu cho đến những ai đã tập luyện lâu năm.
📞 Hotline: 1900 63 69 20
📌 Facebook: facebook.com/thenewgymvietnam
💬 Zalo: zalo.me/4267108480570109866
